विकास निर्माणको काम फेरि रोकिने जोखिम

काठमाडौं । पछिल्ला दिनमा विश्वभर नै (कोभिड–१९) महामारीको दोस्रो लहर देखा परेको छ । प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले नेपालमा सतर्कता नअपनाए लकडाउन गर्नुपर्ने अवस्था आउनसक्ने बताएका छन् ।

फेरि लकडाउन भए राष्ट्रिय जीवनको हर क्षेत्र नराम्ररी प्रभावित हुनेछन् । निर्माणका कामहरू पनि रोकिनेछन् । सरकारले सार्वजनिक तथा निजी तवरका निर्माणस्थलका लागि छुट्टै स्वास्थ्य मापदण्ड प्रोटोकल ल्याएको छैन । यसले विकासको काममा महामारी बाधक बन्ने जोखिम बढाएको छ ।

नेपाल निर्माण व्यवसायी महासंघले धेरै व्यक्ति जम्मा हुने ठाउँ भएकोले निर्माणस्थलका लागि छुट्टै स्वास्थ्य प्रोटोकल माग गरिरहेको छ । प्रोटोकल लागू गर्दा थपिने खर्च भने सरकारले नै व्यहोर्नुपर्ने महासंघको शर्त छ ।

व्यवसायीले थप खर्च मागेको अवस्थामा २०७७ दशैंपछि कोरोना महामारी पनि साम्य हुँदै गएको कारण सरकारले निर्माणस्थलका लागि कुनै प्रोटोकल ल्याएन ।

निर्माण व्यवसायी महासंघका अध्यक्ष रवि सिंह निर्माणस्थलका लागि छुट्टै स्वास्थ्य प्रोटोकल आए काम गर्न सहज हुने बताउँछन् । त्यस्तो प्रोटोकल पालना गर्दा निर्माणस्थलबाट महामारी नफैलिने र काम नरोकिने भएकाले सरकार, व्यवसायी, श्रमिक, स्थानीय सबै लाभान्वित हुने उनले बताए ।

स्वास्थ्य मापदण्ड बनाइदिएर त्यसको पालना गर्दा लाग्ने खर्च सरकारले व्यहोरे हामी सघाउन तयार छौं’ अध्यक्ष सिंह भन्छन्, ‘सुरक्षित किसिमबाट निर्माण जारी राख्न त्यस्तो अभ्यास प्रभावकारी हुनेथियो ।

तर, ज्ञापनपत्रमार्फत पटक–पटक सरकारको ध्यानाकर्षण गर्दा पनि सुनुवाइ नभएको उनले बताए ।

कोरोनाको दोस्रो लहर चलेपछि निर्माण आयोजनाहरूले प्रोटोकलको अभाव महसूस गरेका छन् । बल्ल निर्माणस्थलमा फर्किएका ठेकेदारले महामारीलाई नै बहाना बनाएर काम रोक्न सक्ने डर आयोजनाहरूलाई छ ।

ठेकेदारहरू विभिन्न माग राख्दै तिहारपछि पनि निर्माणस्थल फर्किन मानेका थिएनन् । सरकारले महामारीका कारण प्रभावित आयोजनाको म्याद थप्ने, बाँकी भुक्तानी छिटो दिने, सार्वजनिक खरीद ऐन र नियमावली सहज बनाउने आश्वासन दिएर तिहारपछि उनीहरूलाई काममा फर्काएको थियो ।

यो पनि पढ्नुहोस  नेपालमा यौनकर्मी महिलाः कुन शहरमा कति रेट ?

अहिले धेरैजसो निर्माणस्थलमा कुनै पनि खालका स्वास्थ्य मापदण्ड पालना गरिएको छैन । श्रमिकहरू विदा लिएर घर आउने–जाने क्रम चलिरहेको छ । यो अवस्थामा कोरोना देखिए निर्माणस्थल नै बन्द गर्नुपर्ने जोखिम छ ।

निर्माणस्थलहरूमा भारतीय श्रमिक थपिने क्रम पनि जारी छ । आयोजना प्रमुखहरू महमारीपछि गति लिन थालेका कामहरू पुनः समस्यामा पर्न नदिन स्वास्थ्य मापदण्ड पालनामा कडाइ गर्नुपर्ने आवश्यकता देख्छन् । तर, सरकारले यसबारे कुनै निर्णय नगर्दा आयोजनाहरू अलमलमा छन् ।

निर्माणाधीन परियोजनाहरूमा स्वास्थ्य प्रोटोकल लागू नहुँदा महामारी बढ्नासाथ काम ठप्प गर्नुपर्ने जोखिम देखिएको नाम उल्लेख नगर्ने शर्तमा राष्ट्रिय गौरवका एक आयोजनाका प्रमुख बताउँछन् ।

प्रोटोकल आए व्यवसायी, संघीय सरकार, प्रदेश सरकार, स्थानीय तह, आयोजना, परामर्शदाता, कामदार र स्थानीयवासीले के–के गर्ने वा नगर्ने भन्ने तय हुन्थ्यो’ उनी भन्छन्, ‘हाम्रो तहबाट प्रोटोकल लागू गर्न आग्रह गर्दा ठेकेदारहरू भेरियसनसहित अरू शर्त राख्छन् ।

सरकारले सबैलाई अनिवार्य प्रोटोकल जारी गरे देशभरका आयोजनामा एकनासले काम अगाडि बढ्ने ती अधिकारीको भनाइ छ ।

गत वर्ष एक्कासी लकडाउन हुँदा निर्माणस्थलहरू बन्द भएर श्रमिकले भोकभोकै पैदल हिंड्नुपर्नेलगायत समस्या आएको थियो । अकल्पनीय दुःख खेपेर घर पुगेका उनीहरूलाई पछि काममा फर्काउन पनि सकस परेको थियो । ती अधिकारी भन्छन्, ‘त्यस्तो अवस्था आउन नदिने पूर्वतयारी गर्न ढिला हुँदैछ ।

महामारीका कारण निर्माणस्थल बन्द भए थप लागत र म्यादबाट ठेकेदारले लाभ उठाए पनि श्रमिक र सरकारलाई ठूलो क्षति हुने उनी बताउँछन् । बरु, बेलैमा प्रोटोकल ल्याएर निर्माणस्थललाई सञ्चालन गर्नेतर्फ लागे देशको हित हुने ती अधिकारीको भनाइ छ ।

सिंचाइ विभागका महानिर्देशक मधुकर राजभण्डारी आयोजनाहरूमा स्वास्थ्य प्रोटोकल जरूरी देखिएको बताउँछन् । उनका अनुसार तिहारपछि महाकाली, रानी–जमरा सिंचाइ, बबई, भेरी–बबई डाइभर्सन, सिक्टा सिंचाइ, सुनकोशी–मरिन डाइभर्सनसहित थुप्रै परियोजनामा सन्तोषजनक गतिमा काम भइरहेको छ ।

यो पनि पढ्नुहोस  दरबारमार्ग बलत्कार कान्ड आखिर सत्य के हो त ?

अहिले भारतमा दैनिक डेढ लाखसम्म व्यक्तिमा कोरोना पोजेटिभ भएको खबरहरू आइरहेकाले नेपालमा पनि महामारी फैलिएर निर्माणस्थलहरू ठप्प हुने जोखिम छ’ उनी भन्छन्, ‘विशेषतः श्रमिक बस्ने क्याम्पहरूमा प्रोटोकल अत्यावश्यक देखिएको छ ।

अहिले सिंचाइ आयोजनामा भारतीय श्रमिक नआए पनि आन्तरिक आवत–जावतले समस्या ल्याउन सक्ने महानिर्देशक राजभण्डारी बताउँछन् । ‘तर, निर्माण सामग्री भारतबाट समेत आउने भएकाले आयोजनाहरू महामारीको जोखिममा छन्, उनी भन्छन् ।

नेपाल विद्युत् प्राधिकरणका कार्यकारी निर्देशक हितेन्द्रदेव शाक्य सरकारको निर्देशन आए प्रोटोकल लागू गर्न तयार अवस्थामा रहेको बताउँछन् । ‘हिजो विश्व बैंक र एशियाली विकास बैंकको सहयोगमा बनाएको प्रोटोकल परिमार्जन गरेर लागू गर्न सक्छौं’ उनले भने, ‘निर्णय गरिनसके पनि हामीले आयोजनाहरूलाई महामारीमा सचेत रहन भनिसकेका छौं ।

भारत, चीनलगायत मुलुकबाट आउने प्राविधिक र कामदारहरूलाई निर्माणस्थल र क्याम्पमा जानुअघि क्वारेन्टिन अनिवार्य गरिएको उनले बताए । आन्तरिक श्रमिकको आवत–जावत र सामाजिक दूरीको विषयमा भने कुनै निर्णय भइनसकेको शाक्यले बताए ।

काम प्रभावित हुन नदिन सतर्कता अत्यावश्यक छ’ शाक्यले भने, ‘यसबारे सरकारले केही निर्णय गर्‍यो भने हामी कार्यान्वयनमा गइहाल्छौं ।

अहिले ४५५ मेगावाटको माथिल्लो तामाकोशी आयोजनामा अन्तिम चरणको काम भइरहेको छ । त्यहाँ वैशाख १२ देखि सुरुङमा पानी भर्न शुरू गर्ने तयारी छ । प्राधिकरणका सहायक कम्पनीमार्फत बनिरहेका जलविद्युत्, प्रसारणलाइन, सबस्टेशन, ग्रामीण विद्युतीकरण र वितरण लाइन सुधार आयोजनाहरूमा पनि धमाधम काम भइरहेको छ ।

यी कामहरू नभए निजी जलविद्युत् आयोजनाहरूले उत्पादन गरेका बिजुली राष्ट्रिय प्रसारणलाइनमा जोड्न समस्या पर्ने छ ।

नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरणका निर्देशक प्रदीप अधिकारी पनि कोरोनाको दोस्रो लहरले निर्माणाधीन परियोजनाहरू प्रभावित हुने जोखिम देखिएको बताउँछन् । ‘महामारीमा जीवनको सवाल प्रमुख हुन्छ, त्यस्तो अवस्थामा श्रमिकलाई आश्वस्त पार्न सकिएन भने निर्माणस्थलमा काम गराइरहन गाह्रो हुन्छ’ उनी भन्छन्, ‘विमानस्थल आयोजनाहरू त झन् विदेशी प्राविधिकमा निर्भर रहेकाले धेरै अप्ठेरो पर्न सक्छ ।

यो पनि पढ्नुहोस  आजको राशिफल

अहिले भैरहवा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल निर्माणको अन्तिम चरणमा छ । पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल पनि निर्माणाधीन छ । चिनियाँ कम्पनीले काम गरिरहेका यी आयोजनाहरू महामारीकै कारण प्रभावित हुँदै आएका छन् ।

आयोजनाका निर्माण कम्पनीहरूले प्रोटोकल नअपनाउँदा सहज ढंगले काम हुन नसकेको निर्देशक अधिकारी बताउँछन् । विमानस्थलसँग सम्बन्धित अरू आयोजनामा पनि समयमै स्वास्थ्य मापदण्ड कार्यान्वयन नगरिए अप्ठ्यारो पर्ने अवस्था छ ।

सरकारले निर्माणस्थलहरूमा स्वास्थ्य प्रोटोकल लागू गर्ने योजना बनाएको छैन । भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्रालयका प्रवक्ता तथा सहसचिव दीपक भट्टराई सर्वसाधारणका लागि स्वास्थ्य मन्त्रालयले तोक्ने मापदण्डमा आधारित भएर सम्बन्धित विभाग र आयोजनाहरूले सतर्कता अपनाउन नियमहरू बनाउनुपर्ने बताउँछन् ।

सबै निकायले विगतमा लागू गरेको मापदण्डलाई आधार बनाएर निर्माणस्थलमा काम गरे समस्या पर्दैन’ उनी भन्छन्, ‘विगतमा जस्तो निर्माणस्थल नै बन्द गरेर हिंड्ने, काम रोक्ने अवस्था आउन नदिन सबै सचेत हुनपर्छ ।

लकडाउनमा पनि कतिपय निर्माणका काम मापदण्डभित्र रहेर सुचारु गरेको स्मरण गर्दै उनले अब महामारीको दोस्रो लहर आए त्यससँग पनि जुध्दै विकास निर्माणको कामलाई निरन्तरता दिइने सहसचिव भट्टराईले बताए ।

३०,चैत्र.२०७७,सोमबार १६:२६ मा प्रकाशित

प्रतिक्रिया दिनुहोस्

%d bloggers like this: